Klasyfikacja tulipanów

   Potrzeba botaniczna klasyfikacji tulipanów narodziła się wraz ze wzrostem ilości odmian, jaki miał miejsce na początku XX wieku. To spowodowało, że The Royal Horticultural Society (RHS czyli brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze) i Koninklijke Algemeene Vereeniging voor Bloembollencultuur (KAVB, Królewskie Holenderskie Towarzystwo Hodowców Roślin Cebulowych) zdecydowały się powołać w 1913 roku, Brytyjsko-Holenderski Komitet ds. Nazewnictwa i Klasyfikacji Tulipanów. Dziełem wspólnym tego przedsięwzięcia były próby i testy jakim poddano tulipany w dwóch kolejnych latach w RHS Garden Wisley położonym w Woking (obecnie przedmieścia Londynu), a rezultatem których był pierwszy podział przedstawiony  w dokumencie Report of the Tulip Nomenclature Committee, 1914-1915. Intro to Classification. Kolejne lata przynosiły jego modyfikacje aż po rok 1939, kiedy to został opublikowany w pełnej formie pod auspicjami RHS. Kiedy mu się przyjrzeć (prezentuję go na kolejnej stronie), to widać jak znacznie różni się od obowiązującego obecnie – przede wszystkim w aspekcie pomijania już jako poprawne botanicznie, grup tulipanów dotkniętych wirusami pstrości. Jednakże klasyfikacja była też poszerzana i rozwijana ze względu na pojawianie się nowych zupełnie odmian, które w swoim obrębie posiadały cechy wspólne, a czego przykładem są tulipany Viridiflora czy Fringed. Od połowy XX wieku, prace te prowadzone były pod przewodnictwem KAVB, który postrzegany jest w ostatnich latach jako światowy decydent we wszelkich kwestiach dotyczących uprawy tulipanów. Ostatnia pełna klasyfikacja została opublikowana w 1996 roku, w pracy Classified List and International Register of Tulip Names i jest autorstwa Johan van Sheepen, który w KAVB jest osobą nadzorującą rejestracją nowych odmian tulipanów. Według powyższego dokumentu obowiązująca klasyfikacja przedstawia się następująco :

Tulipany wcześnie kwitnące

♠ 1 Grupa – Pojedyncze wczesne (Single Early)
Tulipany tej grupy kwitną już na przełomie marca i kwietnia. Dorastają generalnie do 30 cm, niektóre odmiany do 50 cm. Charakteryzują się pojedynczymi kwiatami o sześciu płatkach, osadzonymi na bardzo silnych pędach, dobrze znoszą wiatr i deszcz. Występują w kolorach pasteli, jak i też kontrastowych. W słońcu otwierają się całkowicie płasko, często używane są jako tulipany okrywowe. Wiele odmian tej grupy poza kwiatami zwraca uwagę swoim zapachem - to taka mniej znana cecha tulipanów, a jak najbardziej warta zauważenia. Między innymi pachną: "Beauty Queen", "Bellona", "Coleur Cardinal", "General de Wet", "Diana" i "Christmas Marvel". W grupie Single Early wyróżnia się tulipany historyczne Duc van Thol, znane i uprawiane w wieku XVII.

♠ 2 Grupa – Podwójne wczesne (Double Early)

Kwiaty mają więcej niż 6 płatków i przypominają bardziej piwonie niż klasyczne tulipany. Nie występują w całej gamie kolorów, ale w pełnym słońcu kwiaty zrobić wrażenie – otwarte mają do 10 cm średnicy. Kwitną od połowy kwietnia, bardzo długo. Wspaniałe do pojemników i wypełniania rabat. Preferują miejsca zaciszne w ogrodzie. Wysokość 30-40 cm. Pachną: "Monte Carlo", "Montreux", "Peach Blossom".

Tulipany kwitnące w połowie sezonu

♠ 3 Grupa – Triumf (Triumph)
To największa i najważniejsza grupa tulipanów. Powstały w wyniku krzyżowania tulipanów Single Early i Single Late. Nazwa została nadana w 1923 przez holenderskiego hodowcę tulipanów N. Zandbergena. Kwitną w drugiej połowie kwietnia i początek maja. Wysokość 40-60 cm. Kwiaty w tradycyjnie pięknym kształcie, występują w każdym możliwym odcieniu kolorów jakie tylko możemy spotkać u tulipanów. Mocne pędy sprawiają, że dają sobie rade w każdą pogodę i wspaniale prezentują się w wazonach, utrzymując długo kwiaty. Odmiany pachnące: "Bostogne", "Annie Schilder", "Ice Folies", "Sugar Brown".

♠ 4 Grupa – Mieszańce Darwina (Darwin Hybrid)

Pierwsze zostały wyhodowane w rezultacie krzyżowań Tulipa fosteriana, a późniejsze mieszańców Fostera, ze starymi odmianami tulipanów pojedynczych późnych (Single Late). Należą do najwyższych tulipanów, dorastają do 70cm. Są znane z bardzo dużych jaskrawych kwiatów. Kiedy się zamykają tworzą kształtem idealna piramidę, a otwarte mogą mieć nawet 15 cm średnicy. Ze względu na długie i mocne pędy, perfekcyjne kształty i kolory, wspaniale nadają się na kwiat cięty. W ogrodzie, jeśli zapewnić im osłonięte od wiatru stanowisko, kwitną długo i pewnie. Zapachem wyróżniają się: "Ad Rem", "Daydream", "Francoise", "Orajezon", "Oxford" i "Holland's Glory".

Tulipany późno kwitnące

♠ 5 Grupa – Pojedyncze późne (Single Late)
Klasa ta powstała przez połączenie dawnych tulipanów Darwina, Cottage, Old Breeder i mieszańców Scheeper. Jak mają to i w nazwie, kwitną najpóźniej, w maju. Należą do najwyższych (razem z mieszańcami Darwina) i dorastają do 80 cm wysokości. Kwiaty często o owalnym kształcie,występują we wszystkich możliwych tulipanom barwach. Znany mi jest tylko jeden pachnący – "Dillenburg".

♠ 6 Grupa – Liliokształtne (Lily-Flowered)

Pierwotnie były zaliczane do tulipanów Cottage, w 1958 roku przyznano im własną klasę. Nazwę zawdzięczają wygiętym do tyłu płatkom, które nadają kwiatom unikalny kształt przypominający lilie. Natomiast, kiedy patrzymy na nie z góry, to tworzą sześcioramienną gwiazdę. Podobne są do tulipanów tureckich z Imperium Osmańskiego – o kształtach sztyletowych i igłowych. Nie spotyka się ich w takiej gamie kolorów jak to ma miejsce w innych grupach, choć wiele z nich ma kontrastowo obrzeżone płatki. Dorastają do 65 cm. Pamiętać należy o stanowisku z wystawą południową. Kwitną w maju. Pachnie tylko odmiana"Ballerina", ale za to bardzo silnie jak na tulipana.

♠ 7 Grupa – Strzępiaste (Fringed)

Jako samodzielna grupa tulipany strzępiaste klasyfikowane są od 1981 roku. Wcześniej zaliczane była do tulipanów papuzich. Synonim nazwy – Crispa, jest mniej poprawny, aczkolwiek często używany. Pora kwitnienia to maj. Spotyka się w tej grupie odmiany niskie do 40 cm, jak i wysokie do 75 cm. Kwiaty wyróżniają się postrzępionymi obrzeżami satynowych płatków. Kwitną długo i pewnie. Z roku na rok pojawia się coraz więcej odmian. Niestety, nie pachną.

♠ 8 Grupa – Zielone (Viridiflora)

Termin Viridiflora pochodzi od dwóch łacińskich słów – viridis oznacza zieleń, a Flora to rzymska bogini kwiatów. Znane są też jako Green Tulips. Wyraźne zielone smugi i płomienie pozostają zawsze w spektakularnym kontraście z kolorami podstawy płatków. Oprócz tego, znane są z bardzo długiego okresu kwitnienia, aż po ostatnie tygodnie maja. Dorastają do 65 cm, choć zdarzają się też odmiany niskie do 40 cm. Wyglądają wspaniale zarówno na rabatach jak i w wazonach. Nie pachną.

♠ 9 Grupa – Tulipany Rembrandta

Nazwę swoją zawdzięczają oczywiście Rembrandtowi Harmenszoon van Rijn (1606-1669), który mieszkał i pracował w Holandii. Jak wiadomo, był sławnym malarzem w tym samym czasie, kiedy tulipany stały się tak ogromnie popularne za sprawą Tulipomanii. Właściwie to sam Rembrandt nie jest znany z malowania kwiatów. Prawdopodobnie nie namalował żadnego tulipana (sic!), ale wielu innych siedemnastowiecznych holenderskich mistrzów umieszczało tulipany na swoich obrazach. Popyt na tego rodzaju sztukę kwitł równie wybornie jak i sama Tulipomania. Najbardziej znane odmiany potrafiły kosztować fortunę – "Semper Augustus", "Viceroy" czy "The Admirael van Ekhuizen". One też tworzyły własny podział na grupy Couleren, Violetten, Rosen, Bizarden. Cechą ich wspólną były pojawiające się na płatkach fantazyjne smugi i płomienie. One też trafiały najczęściej na płótna malarzy. Dzisiaj już wiemy, że zmiany te powodowane były wirusem pstrości, który w konsekwencji doprowadzał do ich wyginięcia. Kiedy odchodziły jedne, przychodziły na świat inne. W połowie wieku XVIII powszechnie zachwycano sie tulipanem "Silver Standard" (1760), a pięćdziesiąt lat później w Anglii odmianą "Rose Juno". W pierwszych trzech dekadach XX wieku znananych było kilkanaście odmian klasyfikowanych jako Rembrandt Tulips – w tym "Gloriana" (F. Rijnveld & Sons, 1937), "Grand Duke" (R.H. Bath, Ltd.) czy "St John" (R.H. Bath, Ltd.). Jedynym, który przetrwał do czasów dzisiejszych wydaje się być "Zomerschoon" z roku 1620, uprawiany obecnie tylko w Hortus Bulborum. Klasyfikacje z pierwszej połowy XX wieku przypisywały go do Broken Cottage Tulips. Obecnie tulipany tej grupy zostały włączone do Rembrandt Tulips – podobnie jak tulipany Broken Dutch Breeders i Broken Englis Breeders.

♠ 10 Grupa – Papuzie (Parrot)

Powstały w wyniku hybrydyzacji tulipanów kwitnących jako późne (Single Late i Double Late) i grupy Triumph. Znaczna część jest sportami Single Early (Wczesnych pojedynczych), które z kolei miały wpływ na powstanie grupy Triumph. W rezultacie, kwitną na przełomie kwietnia i maja, jak też później aż po czerwiec. Różnią się znacznie wysokością, są zarówno niskie i bardzo wysokie, w przedziale od 35 do 70 cm. Niewątpliwie to najbardziej ekstrawaganckie i widowiskowe wśród wszystkich tulipanów, a to przez fantazyjnie wywinięte płatki przypominające dziób papugi. Kwiaty są bardzo duże i w całej gamie kolorów. Pachną odmiany – "Apricot Parrot", "Rococo", "Orange Favourite".

♠ 11 Grupa – Podwójne późne (Double Late)

Zwane "piwoniowymi" (Peony tulips) ze względu na wielopłatkowe, bardzo pełne i duże kwiaty (średnicy 10 cm i więcej) przypominające piwonie. Kwitną bardzo długo i jeśli dobierze się zaciszne stanowisko to jeszcze w ostatnich tygodniach maja. Mniej odporne na wiatr i deszcz, idealne do pojemników, na taras. Wysokość 40-60 cm. Wiele z nich to tulipany pachnące: "Monsela", "Alegretto", "Creme Upstar" i "Angelique". Ten ostatni z wymienionych, przez wielu uważany jest za najwspanialej pachnącego tulipana świata.

Grupy gatunkowe

♠ 12 Grupa – Kaufmanna (Kaufmanniana)
Występują dość powszechnie w środowisku naturalnym historycznego Turkiestanu – na terenach położonych pomiędzy Syberią na północy, Tybetem i Afganistanem na południu, Morzem Kaspijskim na zachodzie i Mongolią na wschodzie. Zostały nazwane na cześć Konstantina Petrovicha von Kaufmanna (1818-1882), pierwszego carskiego gubernatora Turkiestanu. Kwitną z końcem marca jako jedne z najwcześniejszych tulipanów. Wyróżniają się niskim wzrostem 10-25cm, a przez to idealnie nadają do pojemników, na obwódki i pierwsze plany rabat oraz skalniaki. Spotykana inna nazwa to "lily water tulips", ze względu na podobieństwo do lilii wodnych, których kształt przypominają przy w pełni otwartych kwiatach. Zazwyczaj dwukolorowe, z kontrastem wnętrza kwiatu. Pozostawione na stanowisku z roku na rok podwajają ilość cebul, można uprawiać podobnie jak gatunki botaniczne. Nie pachną.

♠ 13 Grupa – Fostera (Fosteriana)

Wywodzą się z gatunku tulipanów botanicznych Tulipa fosteriana rosnących dziko na terenach górzystych Środkowej Azji, które poddano krzyżowaniom z tulipanami Greigii i Kaufmanna. Zaczynają kwitnąć z początkiem kwietnia. Kwiaty o dużych i szerokich płatkach. Znane są też jako tulipany cesarskie (Emperor Tulips) i tak też nazywane w połączeniu z pierwszym imieniem lub samodzielnie – "Purissima"/"White Emperor", "Mme Lefeber"/"Red Emperor", "Solva"/"Pink Emperor", "Golden Emperor" i ""Orange Emperor". Wysokość 25-40 cm. Wspaniałe do nasadzeń na dużych powierzchniach, gdzie przy podmuchach wiatru sprawiają wrażenie fal morskich. Ze względu na bliskie pokrewieństwo z gatunkiem botanicznym często nazywane są 'tulipanami botanicznymi'. Można pozostawić na tym samym stanowisku, bez potrzeby corocznego wykopywania, nawet na kilka lat. Niektóre odmiany pachną – "Purissima", "Orange Emperor".

♠ 14 Grupa – Greigii (Greigii)

Grupa uprawna wywodząca się od Tulipa greigii, gatunku botanicznego dziko rosnącego na rozległych terenach historycznego Turkiestanu. Charakterystyczną cechą przeważającej części odmian są bardzo duże kwiaty, otwarte średnicy 12 cm i więcej. Nieproporcjonalne do wysokości tulipanów, które zazwyczaj dorastają do 25-30 cm, choć zdarzają się też odmiany wyższe, do 45 cm. Kwitną od początku kwietnia. Kwiaty w bardzo jaskrawych kolorach, czerwone i żółte. Liście atrakcyjne, upstrzone brązowymi i fioletowymi paskami, najczęściej rozpostarte tuż nad ziemią. Można pozostawiać na stanowisku przez wiele lat, nie niepokojone ładnie przyrastają o nowe cebule. Nie pachną.

15 Grupa – Inne gatunki (Other species)

Grupa ta zawiera przede wszystkim tulipany botaniczne, ale też wszystkie inne niesklasyfikowane w grupach 1-14. Tulipany botaniczne to blisko 150 gatunków występujących na terenach Europy Południowej i historycznego Turkiestanu– od Portugalii przez Azję Środkową aż po wschodnią Mongolię. Na drodze hybrydyzacji pozyskano z nich wiele kultywarów (odmian uprawnych), dostępnych na rynku w ramach danego gatunku – Tulipa bakeri "Lilac Wonder", Tulipa batalinii "Bright Gem" czy Tulipa humilis "Persian Pearl". Z racji występowania w naturze bardzo łatwo przystosowują się do warunków ogrodowych i mogą rosnąć na jednym stanowisku przez wiele lat. Dorastają do 45 cm, choć w przeważającej części są to tulipany bardzo niskie (15-25 cm), a niektóre to zupełne miniatury. W moim ogrodzie Tulipa clusiana var. chrysantha, o kwiatach nie przekraczających 3-4 cm wysokości...

Wspaniale nadają się do ogrodów skalnych, bardzo dobrze znoszą czas gorącego lata, które przypomina im warunki jak w domu czyli w stepie szerokim. Najbardziej znane gatunki botaniczne to:
Tulipa acuminata, T. agenensis, T. armena, T. aucheriana, T. batalinii, T. bakeri, T. biflora, T. borszczowii, T. butkovii, T. carinata, T. celsiana, T. clusiana, T. cretica, T. cypria, T. dasystemon, T. didieri, T. dubia, T. edulis, T. ferganica, T. gesneriana, T. goulimyi, T. grengiolensis, T. heterophylla, T. hoogiana, T. humilis, T. iliensis, T. ingens, T. julia, T. kolpakowskiana, T. kurdica, T. kuschkensis, T. lanata, T. lehmanniana, T. linifolia, T. marjolettii, T. mauritania, T. micheliana, T. montana, T. orphanidea, T. ostrowskiana, T. platystigma, T. polychroma, T. praecox, T. praestans, T. primulina, T. pulchella, T. retroflexa, T. saxatilis, T. sharonensis, T. sprengeri, T. stapfii, T. subpraestans, T. sylvestris, T. systola, T. taihangshanica, T. tarda, T. tetraphylla, T. tschimganica, T. tubergeniana, T. turkestanica, T. undulatifolia, T. urumiensis, T. urumoffii, T. violacea, T. whittalli.

Klasyfikacja tulipanów jest stała, choć czasami na potrzeby rynku tworzone są nowe grupy. Wśród tych nieformalnych na uwagę zasługuje grupa wielokwiatowe (Multiflowering), do której zaliczane są odmiany wytwarzające od 3 do 7 kwiatów z jednej cebuli. Dzieje się tak poprzez dzielenie pędu głównego na pędy drugorzędne. Wielokwiatowe tulipany możemy spotkać wśród Single Late, Triumph, Greigii czy botanicznych.
Tworzą wspaniałe bukiety kwiatów ciętych, ale też równie przeładnie prezentują się na rabacie. Poniżej w moim ogrodzie "Antoinette" i efekt posadzonych 5 cebul...