Irysy syberyjskie (Iris sibirica)

   Irysy syberyjskie (Iris sibirica), bardziej poprawnie w polszczyźnie botanicznej nazywane są kosaćcami syberyjskimi, z racji przynależności do rodziny kosaciec i rodzaju kosaćcowatych. W środowisku naturalnym występują powszechnie w Północnej Azji i tamże na Syberii, ale też na Kaukazie, w Turcji i prawie w całej Europie, w tym i Polsce. Najliczniej na Dolnym Śląsku, Wyżynie Lubelskiej, na Roztoczu, w Bieszczadach, Beskidzie Niskim, Beskidzie Wyspowym, Dołach Jasielsko-Sanockich i na Pogórzu Wiśnickim. Wydawałoby się, że to obszar znaczny – jednak stanowiska pozostały mocno rozproszone i nieliczne, dlatego też gatunek umieszczony został w 2006 roku na "Czerwonej liście roślin i grzybów Polski" pośród roślin narażonych na wyginięcie i podlega ścisłej ochronie. Dziko rosnące można napotkać na torfowiskach niskich i wilgotnych łąkach, przy strumieniach i w rowach melioracyjnych, w ziołoroślach i mokrej psiarze czyli murawie z psią trawką bliźniczkową.

   Kwiaty irysów syberyjskich zalicza do bezbródkowych, w ich budowie wyróżnia się dolne płatki opadające i te w terminologii angielskiej nazywane są falls. Na nich widoczna jest szeroka plama u podstawy (signal), najczęściej złota lub biała z dobrze widocznym żyłkowaniem. Górne płatki określane są mianem standards, pozostają krótkie i wzniesione ku górze. Wewnątrz znajdują się ramiona słupka, tj. style arms, choć niektóre odmiany współczesne są ich pozbawione ("Rikugi Sakura"). Kolor typowy dla gatunku niebieski z odcieniami fioletu, jednakże spotyka się też kwiaty albinotyczne (białe) i między innymi na Uroczysku Pięty położonym nieopodal Skarżyska Kamiennej. Obok właściwego gatunku Iris sibirica do irysów bezbródkowych syberyjskich zalicza się również Iris sanguinea czyli irysa krwistego. Niektóre źródła traktują go jako podgatunek – Iris sibirica ssp. sanguinea lub ssp. orientalis (orientalny). Podstawowa różnica dotyczy kwiatów, których pąki u irysa krwistego są czerwonawe. Ten nie rośnie też tak mocno i osiąga wzrost 60 cm. W naturze występuje na obszarze południowo-wschodniej Rosji, północnych Chin i Japonii. Począwszy od lat siedemdziesiątych, zarówno jeden jak i i drugi gatunek znalazły się w zainteresowaniu wielu hodowców, którzy rozpoczęli w ich obrębie krzyżowania, a w efekcie których otrzymano nowe odmiany uprawne. Charakteryzują się one inną kolorystyką kwiatów, a także ich kształtem. Pojawiły się też takie, które jesienią powtarzają kwitnienie, po wcześniejszym wiosennym, które przypada na miesiące maj i czerwiec. Iris sibirica dla botaniki został opisany przez szwedzkiego botanika Carla Linnaeusa w 1754 roku. Natomiast równo pół wieku później, jego uczeń Carl Peter Thunberg odkrył gatunek Iris sanguinea.
Podstawowa klasyfikacja irysów syberyjskich dzieli je w sposób następujący :
♦ Z 28 chromosomami – pochodzące z Północnych Włoszech, Turcji i południowo-wschodniej Rosji. Są to Iris sanguinea i Iris typhifolia, jak też ich hybrydy i odmiany uprawne. Ze względu na posiadanie podwójnego zestawu chromosomów nazywane są diploidami. Łatwe i nie sprawiające problemów w uprawie, z reguły to odmiany starsze.
♦ Z 40 chromosomami i więcej – irysy z Chin i Himalajów, nazywane również Sino-Siberian. Zalicza się do nich pozostałe gatunki w tym Iris chrysographes oraz wywodzące się od nich hybrydy i kultywary o tej samej liczbie chromosomów. Te z potrójnym zestawem chromosomów nazywa się triploidami, z poczwórnym tetraploidami itd. Wymagają gleb lekko kwaśnych i stanowisk o znacznej wilgotności.
Znajomość przynależności do jednej z powyższych grup uprawianej przez nas odmiany, może pomóc w dobraniu właściwego stanowiska, jak i dać odpowiedź na pytanie dlaczego akurat ten irys nie chce rosnąć pośród innych mających się doskonale.
   Najważniejszą nagrodą dla grupy jest The Morgan-Wood Medal ustanowiony pierwotnie w 1952 jako Morgan-Wood Award, a w formie obecnej przyznawany od 1986 roku. Ustanowiony został na cześć F. Cleveland Morgana, kanadyjskiego hodowcy i jednego ze współzałożycieli The American Iris Society oraz Ira'y E. Wooda, amerykańskiego pasjonata irysów, współtwórcy wielu projektów badawczych prowadzonych przez AIS. Jeśli przyjrzeć się bliżej uprawianym obecnie irysom, to wiele z nich jest laureatami i zdobywcami tej nagrody, co zawsze przekładało się na popularność odmiany w uprawie i poszukiwanie do ogrodowych kolekcji.
W moim ogrodzie gatunek Iris sibirica...




Przegląd gatunków rozpoczyna Iris sibirica "Polonez" – bo jakżeby mogłoby być i inaczej. Irys jest autorstwa polskiego hodowcy Lecha Komornickiego, z rokiem przedstawienia 2003. Wzrost 80 cm, tetraploid, czas kwitnienia w połowie sezonu. Czekałem na pierwsze kwiaty dwa lata, ale ich widok wynagrodził mi ten czas z nawiązką. Irys jest urody szczególnej, którą zapowiada już w swoich okazałych czerwonawych pąkach....

Pierwsze widoczne płatki są czarno-granatowe, podobnie też prezentują się kwiaty zaraz po rozwinięciu...

W kolejnych stadiach rozwoju płatki górne pozostają fioletowo-purpurowe o jaśniejszych ramionach. Dolne w kolorach podobnych, choć bardziej nasyconych, z szeroko rozlaną złoto-białą plamą o niebieskawym unerwieniu i tak też cieniowanym marginesem. Ponadto płatki mocno falowane, o niezwykle grubej aksamitnej teksturze...


Wspaniały irys syberyjski, jeden z najładniejszych jakie kiedykolwiek dane mi było widzieć. Aż dziwne, że bez nagród, a co być może jest za sparawą małej popularności "Poloneza" poza Polską...